شبکـــه‌ی تارعنکـــبوتـــی رنگــین به روایت ســـاســـان م. ک. عــــاصـــی


۱۳۸۷ اسفند ۲۴, شنبه

لَختی وسوسه‌برانگیز ِ ماندن

بلاهت اینرسی است.

ابله درگیر و اسیر اینرسی هستی خود، یا شاید بهتر باشد بگویم، هرچه‌بودگی و همان‌بودگی خویش است.

ابله، بر خلاف تصور ما (که فکر می‌کنیم معمولاً در جریان نیست) تمام و کمال در جریان است؛ وابسته به جریان و تحت‌تٱثیر آن.

بلاهت همان‌قدر می‌تواند نشان‌دار سکون باشد که حرکت. آن‌چه سکون و تحرکِ بلاهت را خاص (ابلهانه) می‌کند، "جریانی" بودن‌اش است؛ این است که "تکان‌خورده" می‌شود یا نه.

بلاهت میل به حفظ هرچه‌بودگی‌ست. یا احتمالاً آن‌طور که برای یک ابله خوشایند است، با حذفِ "میل" (که به‌هرحال اندکی هم که شده با خود تحرکی خودآگاهانه دارد)، بلاهت عادت به هرچه‌بودگی و همان‌بودگی‌ست.

خوزه ارتگا یی گاسِت می‌گوید:

«ویژگی اصلی عصر ما این حقیقت تلخ و هولناک است که انسانِ میان‌مایه و ذهن پیش‌پاافتاده‌ای که نسبت به میان‌مایه‌گی ِ خود وقوف دارد جرٱت می‌کند که حق خود به میان‌مایه‌گی را ابراز دارد و آن‌را در هرجا که بتواند مطرح کند.»*

این گفته در ذهن‌ام طنین فریاد پرهراس و هراس‌انگیزی را دارد که خبر از عصر بلاهت می‌دهد. خبر از فراگیری طاعونی که به هیچ‌کس و هیچ ذهنی امان نمی‌دهد؛ هیچ‌کس و هیچ ذهنی.

.


* اُرتگا یی گاسِت،‌ خوزه؛ پدیده‌ی ازدحام توده‌ها؛ ترجمه‌ی حسین بشیریه؛ کهون، لارنس (ویراستار)؛ متن‌هایی برگزیده از مدرنیسم تا پست مدرنیسم؛ ویراستار فارسی عبدالکریم رشیدیان؛ چاپ دوم، 1381؛ تهران: نشر نی (ص. 227)



توضیح: این یادداشت را برای هزارتوی «ابله» نوشته بودم که متاسفانه فرصت انتشار پیدا نکرد. مسلماً این "متاسفانه" به خاطر آن آخرین شماره‌ی منتشر نشده است و مطالبی که نخواندم. به‌هرحال فکر کردم بد نیست بگذارم‌اش این‌جا برای خواندن.

پ.ن.: شیفته‌ی این جمله‌ی اُرتگا یی گاست‌ شده‌ام و مدت‌هاست آرزو می‌کنم وقت و حوصله‌ای باشد تا تکه‌هایی از این مقاله (که خود بخشی‌ست از کتاب «طغیان توده‌ها») را تایپ کنم و بگذارم این‌جا که دور هم بخوانیم. به زعم من خواندن‌اش یک‌جورهایی از واجبات است، برای همه و همه.


پیشنهاد می‌کنم انتخاب عالی بامداد را، برای «صفحه‌ی اول» هزارتوی «ابله»، بخوانید:

راه چاره آن نیست که همسایه‌مان را محبوس کنیم

برچسب‌ها:

Comments


۱۳۸۷ تیر ۲۲, شنبه

سیب (یا: در همسایگی لهستان)

"او"، "پدر"، در زندگی من نقشی نداشت. همان‌طور که پدر در زندگی من نقشی نداشت.

دست‌کم تا چند سال پیش همه‌چیز "دقیقا" این‌طور به نظر می‌رسید.

*

فکر می‌کردم چیزهایی که در کتاب‌ها می‌خوانم برای کتاب‌هاست. اما این خیالی بود مربوط به سال‌ها پیش؛ شاید قبل از این چنین افتادن به زندگی، طوری که بیرون رفتن از آن فقط با مرگی ممکن باشد که تا نیست، نیست (هر چند، ‌وقتی زندگی این‌قدر جدی می‌شود، تنها راه زنده ماندن در برابرش، جدی نگرفتن‌اش است). حالا یکی از بحث‌های مورد علاقه‌ام این است که باور کنیم تنها فرق ما با، مثلا، گره‌گوار سامسا این است که او یک‌بار سوسک شد و رفت پی کارش و ما هر روز سوسک می‌شویم، اما پی کارمان نمی‌رویم. زندگی ما گاهی هیچ‌چیزی کم از کتاب‌ها ندارد؛ فقط یکی را می‌خواهد برای نوشتن.

*

شاید پی‌آمد همان فکر قدیمی بود که قبل از هجده سالگی فکر می‌کردم هجده سالگی فقط توی فیلم‌ها و کتاب‌ها مهم است. اما رد شدن‌اش را می‌طلبید که بفهمم این‌طور هم نیست.

به‌عنوان مثال، درست با خشک شدن مهر هجده سالگی ناگهان دیدم تمام قد جلوی پدرم ایستاده‌ام. اوایل به نظرم می‌رسید او در زندگی‌ام نقشی ندارد. با تمام قدرت داشتم در مسیر مخالف‌اش پیش می‌رفتم و کاری به حرف‌ها و عقایدش نداشتم. اما کمی وقت لازم بود تا بفهمم دارم "در مسیر مخالف‌اش" پیش می‌روم. آنجا می‌رفتم که پدر نمی‌خواست برود (هرچند هنوز شک ندارم که گزاره‌ی "آنجا می‌رفتم که پدر نمی‌خواست بروم" درباره‌ی آن‌چه می‌کردم صدق نمی‌کرد). من مقابل او بودم. پدرم در زندگی‌ام نقشی انکار نشدنی داشت، چون می‌خواستم کسی باشم، که او نمی‌خواست. حتی می‌توانم بگویم شاید تا بیست و یک‌ـ‌دو سالگی، نقش قطب‌نما را برایم بازی می‌کرد. هرجا که او شمال را نشان می‌داد، می‌فهمیدم که مسیر جنوب است. پدر نمی‌توانست در زندگی من نقشی نداشته باشد، چون مخالف من بود. قدرتی بود مخالف من.

*

تا همین چند سال، فکر می‌کردم "او" هم در زندگی من نقشی ندارد. "او" کسی بود که ترک‌اش کرده بودم.

من سیگار را هیچ‌وقت ترک نکرده‌ام. نمی‌خواستم مثل شاو به دیگران ثابت کنم ساده‌ترین کار ممکن است و ده‌ها بار انجام‌اش بدهم.

ترجیح می‌دهم مثل وایلدر نگران سیگارهای نکشیده‌ام باشم. اما در مورد "او" قضیه فرق می‌کرد. یک‌روز تصمیم گرفتم یک‌بار برای همیشه ترک‌اش کنم. نگران این نبودم که روزی بمیرم و بفهمم وجود دارد (آن‌طور که این نگرانی را به کامو نسبت می‌دهند... راست‌اش، برای هر چیزی بودن، برای هر نگرانی‌ای، خودم به اندازه‌ی کافی ناکافی بودم و هستم که نیاز به هیچ گودویی نداشته باشم. برای سرگردانی‌ها و دور خود چرخیدن‌ها بیشتر از آن راه بود که به‌خاطر یکی از مشکوک‌‌ترین‌هایش نخواهم وقت زیادی صرف کنم). کفه‌ی نبودن‌اش خیلی پایین‌تر از کفه‌ی بودن‌اش به چشم می‌رسید، و از طرفی تصمیم هم نداشتم در آن پاس‌کاری و المپیک قدیسانه و اندیشه‌ورزانه‌ی کهن ِ هر چه بالاتر انداختن دال‌ها تا رسیدن به دالِ بی‌دلیل شرکت کنم. برای من هیچ بی‌دلیلی وجود ندارد و خودْدلیل‌ها ترحم‌برانگیزترین، خنده‌دارترین و ترسناک‌ترین موجودات به نظرم می‌رسند. پس "او" را بی‌نگرانی ترک کردم. تا روزی که...

من هنوز توی ترکم. به این شک ندارم. اما یک‌روز دیدم که مشکلی هست. مشکلی که تنها راهِ نادیده گرفتن‌اش، ندیدن‌اش است... اما وقتی دو دستی سینه‌چاک می‌دهی که "می‌بینم"، انتخاب این ندیدن... تکلیف‌اش معلوم است دیگر!

*

دوستی از سریالی علمی ماجرایی تعریف می‌کرد. مضمون‌اش این‌طور یادم مانده که مجری برنامه‌ی مذکور می‌گفته، اگر یک نفر (و تنها یک نفر) فکر کند جایی که در آن ایستاده لهستان است و این را به دیگران بگوید، ممکن است بقیه فکر کنند دیوانه است. اما اگر هزار نفر همان‌جا بایستند و بگویند این‌جا لهستان است، آن‌جا لهستان می‌شود.

یک‌روز هم من دیدم جایی ایستاده‌ام و هزاران نفر به جِد می‌گویند "او" هست. هزاران نفری که مشکلی با دالِ بی‌دلیل ندارند؛ هرچند سرشان برود حاضر نباشند قبول کنند میز جلوی روشان خود بخود ممکن است راه بیفتد برود پارک (صد البته در این مورد دوم من هم تا حدودی حق را به ایشان می‌دهم؛ و حتی در مورد اول هم همین‌طور).

یک روز دیدم که هزاران نفر در لهستان‌شان ایستاده‌اند. هر چقدر هم من خودم را لهستانی نمی‌دانستم، نمی‌توانستم لهستان آنها را انکار کنم... و آنها در زمینی ایستاده بودند که من هم روی آن. و آنها در زندگی من تاثیر داشتند. و آنها به "او" اعتقاد داشتند.

دیدم که می‌توانم "او" را نپذیرم، اما نمی‌توانستم نبینم که "او" در زندگی‌ام نقش دارد. اینجا بود که به خودم گفتم «در آغاز کلمه بود. و کلمه "او" را آفرید.»، و دیدم که لهستانی‌ها حتی از نزدیک‌ترین کسان‌ام هستند. بر خلاف میل‌ام، دیگر نمی‌شد "او" را انکار کنم، چون به هیچ قیمتی نه می‌خواستم و نه می‌شد آدم‌هایی که دوست‌شان دارم یا جلوی چشم‌ام راه می‌روند یا توی چشم‌ام مشت می‌زنند را انکار کنم!

*

"او" نبود. "او" شد. می‌توانستم این شدن را هم ندیده بگیرم. می‌توانستم با خیال آسوده راه خودم را بروم (راه پر طمطراقی که می‌توانست کنار هر فنجان قهوه ظرفی پر از شیر داغ باشد و سیگاری مرغوب!). اما... بگیریم دوست نداشتم، دل‌ام نمی‌خواست یا معقول به نظرم نمی‌رسید. جایی نبودم و نیستم که بتوانم "با خیال آسوده هر راهی رفتن" را انتخاب کنم (در واقع انتخابِ بهترین سیگارها در دنیای واقع هم همیشه مختص کسانی‌ست که هیچ‌وقت مجبور نمی‌شوند حساب تک‌تک نخ‌های باقیمانده توی پاکت‌شان و ساعت‌های باقیمانده از روزشان را داشته باشند). از طرف دیگر، ندیدن ساده‌ترین راه به دیوار کوبیده شدن است و نمی‌خواستم کوری و کوفتگی را انتخاب کنم. پس پذیرفتم که "او" وجود دارد، در ذهن آنان‌که وجودش را می‌خواهند؛ و تا وقتی در ذهن دیگران هست، وجود خواهد داشت.

باید مسیر تازه‌ای انتخاب می‌کردم. به‌هرحال کماکان مشکل‌ام با دالِ بی‌دلیل برطرف نشده بود (و نخواهد شد). اما فهمیده بودم دلیل او آدم‌هایی هستند که می‌خواهندش. آدم‌هایی که در زندگی‌ام نقش های انکار ناپذیر دارند (از حکومتی که بالای سر ماست گرفته تا قانون محبتی که در دل ما!). پس مسیر تازه‌ام در برابر این "پدر" دیگر به نوعی همان شد که در برابر پدر خودم بود...

کهن‌ترین راهی که وجود داشت: راه سیب.

* * *

هزارتوی خدا سال‌هاست که منتشر شده، اما از انتشار هزارتوی پر و پیمان «خدا» با یادداشت‌های خواندنی دوستانِ هزارتویی چند روزی بیشتر نمی‌گذرد.

یادداشت من هم این است:

کلمه دست کی بود؟

پ.ن. (برای میرزای هزارتو): هیچ فکرش را نمی‌کردم... هیچ! آن‌روز که توی راه‌پله‌های دانشگاه چترم را توی دست می‌چرخاندم و بی‌خیالِ رٱیی که روی سرم تاب می‌خورد لبخندزنان از پله‌ها پایین می‌آمدم، هیچ فکرش را نمی‌کردم یک روز ِ آینده‌ای به خودم بگویم باید کمی زیرکانه عمل می‌کردم... و هیچ فکرش را نمی‌کردم کار را به آنجا برسانم که روزی ببینم محافظه‌کارانه حساب کلمات‌ام را می‌کنم. راست‌اش چند تا از یادداشت‌های این شماره را که خواندم دیدم آن سوال اولیه حسابی بی‌مورد بود و به خودم لبخندکی هم زدم. با این‌حال زیاد هم دلخور نیستم از محافظه‌کاری‌ام. احساس می‌کنم این محافظه‌کاری بوی پارانویای دایی جانی را نمی‌دهد. بیشتر به نظرم شبیه وقتی است که آدم توی بلورفروشی راه می‌رود و سعی می‌کند بی‌هوا به چیزی نخورد، که دست‌کم برای با هوا (!) به چیزی خوردن‌هاش حواس‌اش جمع باشد و نیرویش کافی.

پ.پ.ن.: اما این "با هوا به چیزی خوردن" هم نباید شبهه‌برانگیز باشد.

چند تا خاطره یادم افتاد. روزی در اتاق‌ام نشسته بودم، یکی از اقوام با دوست‌اش آمد تو. دوست‌اش اول نگاهی به اتاق کاملا به‌هم‌ریخته و بعد به کتاب‌خانه‌ام کرد و پرسید «همه‌ی این کتابا رو خوندی؟» راست‌اش همیشه در مقابل این سوال خنده‌دار حسابی کله‌ام را می‌خارانم و تعجب می‌کنم و بعد سعی می‌کنم جوری که خیلی هم تو ذوق طرف نخورد "نه" را محکم و خندان بگذارم کف دست‌اش. نگاه‌اش کردم و پرسیدم «چی به نظرت می‌آم؟ یه کرم کتاب گنده؟». طرف معصومانه به‌م خیره شد، لبخندی زد و گفت «اوهوم!».

روز دیگری در شرایط مشابه با دوستانی صمیمی نشسته بودم. بیرون چند تا از آشناها با غریبه‌ای بحث سوزانی می‌کردند یا همدیگر را با بحث می‌سوزاندند. یکی از دوستان پرسید چرا نمی‌روم ببینم می‌توانم سر و ته قضیه را هم بیاورم یا نه؟ گفتم دوست ندارم در حماقت دیگران شریک شوم. یک‌طوری نگاه‌ام کرد که انگار امر برم مشتبه شده که خودم منزه‌ام. بی‌معطلی توضیح دادم، خودم به اندازه‌ی کافی حماقت توی چنته‌ام دارم.

خلاصه که اول‌اش ممکن است این‌طور به نظر نرسد... یعنی به نظر من که نمی‌رسید، اما زیاد طول نکشید تا بفهمم دست‌آخر، وقیحانه‌ترین شوخی زندگی‌ام خودم هستم.

برچسب‌ها:

Comments


۱۳۸۶ تیر ۹, شنبه

مرگ.

مرگ آسایش است.

پی‌نوشت: هیچ شباهتی بین مرگ و خواب نمی‌بینم. خواب خلاء نیست؛ حتی سکون ظاهری نیست و نیز حتی شبیهی از مرگ. خواب (به‌طور معمول) صرفاً یک عکس‌العمل فیزیکی است نسبت به خستگی (ذهن ـ تن) که همیشگی و دائمی/قطعی هم به حساب نمی‌آید (گاه در اوج خستگی ذهن/تن، به هیچ‌نوع خوابی نمی‌توانیم برسیم).

مرگ خلاء است.

عملی‌(عکس‌العملی به مثابه عمل)‌ست که هیچ‌ عکس‌العملی هم ندارد. مرگ صرفاً عکس‌العمل بدن نسبت به خستگی تن نیست و به زعم من این تصور که در نهایتِ خستگی ِ یکی یا همه‌ی اجزاء، بدن مرگ را انتخاب می‌کند نمی‌تواند تصور دقیقی به حساب آید.

مرگ عمل ذهن است برای رسیدن به آسودگی خلاء. مرگ رفتار ناخودآگاهِ من و خودآگاهِ ذهن است. موضعی‌ست که ذهن می‌گیرد نسبت به زیستن.

شاید بشود مرگ را این‌طور توصیف کرد: مرگ عکس‌العمل ذهن است (که گردن نهادن به آن، به صورتِ امری، به تن نیز تحمیل می‌شود) در برابر نهایتِ خستگی ذهن (ذهن می‌تواند خسته‌ترین تن را وادارد به زیستن. اما شاداب‌/جوان‌ترین تن نمی‌تواند تمایل به زیستن را به ذهن خسته بازگرداند).

توضیح ِ اینکه مرگ عملی‌ست عکس‌العمل‌ناپذیر یک همان‌گوئی‌ست.

مرگ اگر مرگ باشد، پایان است. مردن امری‌ست که به جرٱت می‌شود مطلق دانست‌اش.

آسایشی‌ غیر قابل لمس برای مرده است و به همین دلیل آسایش محض است.

مرگ وجود ندارد.

مرگ آنجائی‌ست که نیست. مقصدی‌ محتوم که رسیدن به آن به قدری قطعی‌ست که نیازی به "باید" هم ندارد؛ اما هیچ‌کس، در خودبودگی خویش، نمی‌تواند رسیدن‌ به آن را (واقعاً) تصور کند: مرگ برای آدم زنده غیرقابل درک است. آدم زنده هیچ تصوری از مرگ نمی‌تواند داشته باشد: آدم زنده مرگ را نمی‌شناسد: آدم زنده نامیراست و آدم مرده، نه مرده است و نه آدم و نه زنده. آدم ِ مرده، نیست.

و نیست، نیست.

بر پی‌نوشت: مرگ عکس‌العملی‌ست نسبت به خستگی... از زیستن!

اما عکس‌العملی‌ست که عمل/عامل را حذف می‌کند.

توضیح: اگر پرسیده شود: پس چرا درباره‌ی "آنچه نمی‌توانم تصوری از آن داشته باشم و نیست" نوشته‌ام، جواب خواهم داد: من درباره‌ی مرگ نوشتم؛ مرگ را ننوشتم. "تا مرگ" را نوشتم، نه خودِ مرگ را. چرا که مرگ وجود ندارد.

به همین دلیل مهم نیست که بعد از مرگ چه پیش بیاید. در مرگ، جهانِ ما، با ما نابود می‌شود.

برچسب‌ها: ,

Comments


۱۳۸۶ فروردین ۱۲, یکشنبه

دیالکتیک لذت

دکمه‌ی اسپیس (Space bar) کیبوردم شکسته. من شیفته‌ی صدای "شَتَرَنگ" اسپیس هستم.

وقتی دارم حروف دیگر را تند تند فشار می‌دهم و چند لحظه یک‌بار، محکم با انگشت شست می‌کوبم روی اسپیس، احساس می‌کنم دارم کار مهمی انجام می‌دهم.

اسپیس به مثابه ناقض غیر دائم عدم قطعیت:

اسپیس قطعی است. کمتر چیزی به اندازه‌ی اسپیس قطعی است و آنچه قطعی است حضور (به‌هم رساندن) اسپیس است. اسپیس مغرورانه سرجایش نشسته و می‌گوید «اگر می‌خواهی سالم ـ‌به آن معنای عام و پذیرفته شده‌ و خوانده شده ـ بنویسی، باید و "باید" از من استفاده کنی.»

* * *

اگربخواهمبااسپیسلجکنمرسمامتنمبهگندکشیدهخواهدشد. وقتیبدوناسپیسمینویسمبهسختیمیشودآنچهنوشتهامراخواندوبهاحتمالقریببهیقیننهتنهامخاطببلکهخودمهم(ازدوباره)خواندنآنچهنوشتهامصرفنظرخواهمکرد.وقتیبدوناسپیسمینویسمتقریبامیتوانماینطورحسابکنمکههیچچیزننوشتهام.

* * *

اسپیس راست می‌گوید. اسپیس باید باشد و از معدود چیزهای قطعی است که نه تنها به سادگی، بلکه شاید حتی به دشواری هم نمی‌توان منکر حضورش (، نیاز مبرم به حضورش در متن،) شد. اسپیس گاهی این شبهه را به وجود می‌آورد که خداوندگار متن (تایپی/چاپی) است. اگر قرار باشد روزی تمام متون تایپ بشوند، بدون اسپیس هیچ متنی وجود نخواهد داشت (حداقل‌اش این است که بحران بزرگی به وجود می‌آید تا همه عادت کنیم متون را بدون اسپیس بخوانیم؛ آن‌هم چه متون آشفته‌ای را!) بدون اسپیس، متن (تایپی/چاپی؛ کتاب، مطالبی که در دنیای مجاز می‌خوانیم، روزنامه‌ها و مجلات و...) ناقص است؛ معنا ندارد و یا حداقل چنان درهم گوریده و به خود پیچیده است که کاملا بی‌معنا به نظر می‌رسد.

و هر بار کوبیدن روی دکمه‌ی اسپیس یعنی شنیدن صدای قطعیت...

﷼

و نکته‌ی بدیهی‌ای در دل پاراگراف بالا جاخوش کرده: اسپیس/فاصله، برای تمام "متون" قطعی است. برای همین دوباره باید تکرار کنم:

بدون اسپیس هیچ "متنی" وجود نخواهد داشت (حداقل‌اش این است که بحران بزرگی به وجود می‌آید تا همه [شاید] عادت کنیم با "متون" بدون اسپیس/فاصله مواجه شویم؛ آن‌هم چه "متون" آشفته‌ای!) بدون اسپیس، "متن" (نوشتاری، گفتاری، دو خانه، چند آدم، دو رنگ، و...) ناقص است؛ معنا ندارد و یا حداقل چنان درهم گوریده و به خود پیچیده است که کاملا بی‌معنا و گم و گنگ به نظر می‌رسد.

و هر بار مواجهه با اسپیس/فاصله، یعنی مواجهه با قطعیت...

* * *

شاید روزی برسد (روزی که چندان دور از امروز نیست. شاید دیروز بوده حتی... و به‌هرحال یا شبیه امروز است یا شبیه‌تر از امروز به خودش) که ما در آستانه‌ی فراموش کردن صدای بلبل باشیم. صدای بلبل نجوای گنگی باشد در پس‌توهای هزارتوی ذهن ما...

من بدون صدای بلبل هم زنده می‌مانم. اگر بنابر انتخاب بین صدای بلبل و صدای کالاس باشد در حال خواندن "آوه‌ماریا"ی باخ (یا صدای شجریان، یا صدای ویلن هایفتز یا صدای گیتار ناپفلر یا...!)*، تقریبا بی‌شک، من صدای کالاس (و آن دیگرانی که گفتم) را انتخاب می‌کنم (اگر بنا باشد بین آواز بلبل و صدای حرف زدن دوستی عزیز یکی را انتخاب کنم، باز ترجیح می‌دهم صدای دوست‌ام را بشنوم).

با این‌حال... چیزی غریب... حسی غریب و انسانی؛ همان حسی که مرا وامی‌دارد صدای کالاس (یا دوست‌ام) را انتخاب کنم، دل‌اش برای صدای بلبل هم تنگ می‌شود.

من بدون صدای بلبل هم زنده می‌مانم، اما شنیدن صدای بلبل خوشحال‌ام می‌کند. از آن لذت می‌برم؛ و چه‌بسا، روزی هم برسد که نشنیدن صدای بلبل بتواند زندگی آدم را مختل کند. روزی که شاید مدت‌هاست رسیده...

* * *

من بدون قطعیت هم زنده می‌مانم. یعنی همین قطعیت که "من احتمالا زنده‌ام"، کافی‌ست تا تقریبا زنده به‌حساب بیایم! و ــ ‌تقریبا بی‌شک ــ عدم قطعیت را ترجیح می‌دهم. ترجیح می‌دهم در جمله‌ای راجع به قطعیت هم غیرقطعی نظر بدهم (و به زعم من این تنها راه ممکن برای حرف زدن درباره‌ی قطعیت است. گزاره‌های غیرقطعی و پارادوکس‌ها، شاید، پنجره‌های کوچکی باشند که از آنها می‌شود قطعیت را دید زد).

من بدون قطعیت هم زنده می‌مانم؛ و در عدم قطعیت زنده‌ترم. با این‌حال، گاهی به شدت نیاز به چیزی قطعی دارم (مثلا همین‌که بدانم من قطعا احتمالا زنده‌ام و اینجایم. شاید، این از اخلاف همان مرضی است که دکارت بیچاره را وادار کرد سرخوشانه بگوید من فریب می‌خورم پس هستم).

"دلِ من برای قطعیت تنگ می‌شود" جمله‌ی شاعرانه‌ی مسخره‌ای نیست. دل ما گاهی برای چیزهای کاملا قطعی تنگ می‌شود و چیزی که قطعیت را به یاد ما بیاورد برای ما خوشایند است (به همین دلیل بوسیدن معشوق از خوشایندترین چیزهایِ به غایت خوشایند می‌تواند باشد؛ در آن لحظه چیزهائی کاملا قطعی وجود دارند؛ مثلا بوسه!).

* * *

صدای اسپیس صدای قطعیت است و همین خوشایندش می‌کند. هرچه کوبان‌تر بهتر. اسپیس مدام تکرار می‌کند اگر من نباشم جملات تو آن‌قدر به هم می‌پیچند که همدیگر را خفه می‌کنند و بی‌معنی و دست‌کم مضحک و زشت...

می‌گوید: «اگر تصمیم بگیری چیزی را کاملا بداهه بنویسی، نمی‌توانی پیشاپیش مطمئن باشی چه خواهی نوشت. نمی‌توانی به طور قطع بگوئی از چه حروف/کلیدهائی استفاده خواهی کرد (هرچند بدانی بالاخره اغلب‌شان مورد استفاده قرار خواهند گرفت. اما این کتره‌ای‌تر از آن است که بتوانی قطعا به آن تکیه کنی)؛ با این‌حال، به طور قطع می‌توانی بدانی از یک کلید حتما استفاده خواهی کرد: من!»: اسپیس.

* * *

اسپیس/فاصله فضای خالی هست و نیست. فضای خالی‌ست؛ اما نه یک فضای خالی معمولی.

اسپیس/فاصله ناگهان من را به یاد خیلی چیزهای عاشقانه می‌اندازد: مثلا دو معشوق که همدیگر را می‌بوسند:

دو بدن داشتن و دو نفر بودن، بدیهی‌ترین و اصلی‌ترین چیزی است که دو معشوق باید برای بوسه رعایت کنند؛ آن‌قدر که می‌شود پیش‌تر رفت و گفت: فاصله اصلی‌ترین اصل عاشق بودن است.

اما حرف‌ام از یک فاصله‌ی بعید نیست (زورگویانه در متن دخالت می‌کنم و می‌گویم این مضحک‌ترین برداشتی‌ست که می‌شود از این جمله‌ام داشت!)**.

برای عاشق ِ دیگری بودن، باید دیگری نبود و این فاصله‌ی بدیهی و همان‌گویانه، همان اصل اساسی است: برای بوسیدن معشوق، باید او نبود، اما به او وصل شد. این بوسه، هم‌زمان بر فصل و وصل تاکید دارد. هم‌زمان فاصله‌ را حفظ می‌کند و آن‌را از بین می‌برد: بودنِ فاصله باعث نابودن‌اش می‌شود...

﷼

اسپیس، فاصله‌ی واجبی است که هم‌زمان بر فصل و وصل تاکید دارد. اگر اسپیس/فاصله نباشد، جمله‌ی «منجملهیخواندنیایهستم» آن‌قدر زشت و دشوار به نظر می‌رسد که خوانده نمی‌شود؛ شاید ناعادلانه به‌نظر برسد، اما به‌سادگی نادیده گرفته می‌شود، چون ناخواناست! انگار اصلا نباشد، و به محض آمدن فاصله، «من جمله‌ی خواندنی‌ای هستم»، تازه خواندنی می‌شود.

﷼

اسپیس ِ جداکننده، فضائی‌ست برای حضور به هم رساندن. من برای اینکه در اتاقی باشم، باید جائی باشم بین دیوارهایش و چه بهتر که بین دیوارهایش فاصله‌ای باشد، تا من در اتاقی باشم.

من برای آنکه معشوق‌ام را ببوسم، باید بدن مستقلی داشته باشم؛ باید لب‌هائی جدا از لب‌های او داشته باشم، تا با وصل آنها، بتوانم او را ببوسم.

﷼

قصه‌ای در ذهن من شکل می‌گیرد. من آن را برای مخاطب‌ام می‌گویم (بی‌واسطه و بی‌فاصله تعریف می‌کنم: با صدا، گفتاری)؛ مخاطب‌ام آن را می‌شنود. این سنتی‌ترین شکل قصه‌گوئی است. مخاطب‌ام همان‌چه من می‌گویم را می‌شنود و بختی ندارد برای نفهمیدن آنچه من می‌خواهم بفهمد، و دنبال فهم شخصی رفتن.

وقتی من قصه‌ام را می‌نویسم و مخاطب آن را می‌خواند، جادوی اسپیس/فاصله، دنیای ما را نو می‌کند.

از آن دنیای کهن قصه گفتن/شنیدن به دنیای نوی قصه خواندن قدم می‌گذاریم؛ من و مخاطب.

نمی‌گویم کدام یک بهتر است. اما شک ندارم، دنیائی که در آن ناباکوف و ونه‌گات و کالوینو را بشود خواند، دنیای دل‌انگیزی است، به نسبت دنیائی که در آن باید هربار شنید "گل‌ خندان" از چشم‌هایش مروارید می‌ریزد، و هیچ‌وقت فاصله‌ و فرصتی پیدا نکرد برای نشستن و تصور کردن چشمانی مرواریدبار...

دل‌انگیز... تر؟

* * *

برای غرق شدن، در آغوش کشیدن، یکی شدن، باید فاصله را پاک کرد؛ پس فاصله هست.

فاصله می‌آید که خودش باشد و نافی خودش، تا واصله شود.

اینجاست که می‌شود صریح گفت: فاصله، تز و آنتی‌تز ِ دیالکتیک لذت است.

* Maria Callas - Mark Knopfler - Jascha Heifetz

** درواقع این دخالتِ زورگویانه، مثل فاصله‌ای اجباری عمل می‌کند: تلاشی‌ست در دور کردن ذهن (وقتی تعمیم‌دهنده‌ و زود‌نتیجه‌گر می‌شود)، از تعمیم دادن و نتیجه‌گیری زودرس، فقط برای جلوگیری از حاشیه‌های بیهوده! در واقع برای لذت بردن از آنچه متن در اصل به دنبال‌اش است، یا شاید هم لذت بردن از آنچه من فکر می‌کنم در این متن باید لذت‌بخش باشد!!!

اسفند 85 و فروردین 86

برچسب‌ها: ,

Comments


۱۳۸۵ آبان ۳۰, سه‌شنبه

اضطراب عکاس اخلاق‌گرا (یا "عکاس چشم‌هایش را نمی‌بندد")

«اضطراب* همان تجربه کردن خود به عنوان موجودی کاملا آزاد در روند تصمیم‌گیری در مورد اعمال خویش است.» ژان‌پل سارتر (فرهنگ اندیشه‌ی انتقادی / ویراسته‌ی مایکل پین، ترجمه‌ی پیام یزدانجو/ مدخل "پدیدارشناسی" ص.181)

خواندن تعریف بی‌نظیر سارتر از اضطراب، برایم مثل نقطه‌عطف/حادثه‌ای جذاب (که در ذهن نقشی عمیق می‌اندازد) بود؛ آن‌قدر که دلم بخواهد خیلی مسائل را با استناد به آن برای خودم توجیه و تشریح کنم. مسائلی که می‌توانند آدم را عمیقا مضطرب کنند.

* * *

گفتم، آن‌قدر این تعریف به نظرم دقیق و برایم جذاب بود که دلم می‌خواست (و می‌خواهد) مسائل زیادی را با آن توجیه کنم. اولین قربانی‌ام، مسئله‌ی کهنه‌ و پیش از این جواب‌داده‌شده‌ی پرستش موجودی متافیزیکی، موجودی بی‌خطا و بی‌اشتباه بود (انتخاب یک قربانی تکراری، به نظرم مشق خوبی آمد برای فهم قضیه. چیزی شبیه شطرنج بازی کردن با حریفی که دیگر فیل و وزیر ندارد!). از این گذر، فهمیدم که شیوه‌ی عبودیّت انسان عصر جدید، شباهت بسیاری دارد به عبّودیت انسان پیش‌تاریخی و انسان اسطوره‌پرست کهن. اولین نکته این است که نمی‌توانم به عبودیّت این دو، پرستش نام بدهم. به زعم من، تاریخ پرستش و پرستیدن بین این دو بُرهه قرار دارد (شاید بتوانم غرض‌ورزانه و غیردقیق، قرن شش و هفت هجری و همین‌طور میلادی را مثال بزنم!). پرستش، ستایش‌گرانه است؛ مستقل از مثال خاص، نوعی خلوص در خودش دارد. اما انسان اسطوره‌پرست کهن و انسان عصر جدید، عبودیّت‌شان معامله‌ای بوده و هست و برخاسته از اضطرابی که سارتر توصیف کرده: هر دو نتوانسته‌اند مسئولیت خود را بپذیرند: انسان اسطوره‌پرست کهن، به خاطر نادانی‌اش نسبت به طبیعت/زندگی خود، توان پذیرش مسئولیت خود را نداشت (طبیعتا، وقتی دو بار صاعقه به آدم بزند، مسئولیت‌پذیری فراموش می‌شود!) و انسان اسطوره‌پرست عصر جدید، نمی‌تواند هزینه‌ی سنگین آزادی (اضطرابِ آزادی) را بپردازد، و نمی‌خواهد که بتواند مسئولیت خود را بپذیرد. پس هر دو سراغ پرستش معامله‌وار می‌روند: می‌پرستند، تا مسئولیت‌ خود را گردن آن موجود برتر بیاندازد؛ او برایشان تصمیم‌گیری کند؛ بگیرد و بدهد. (نکته‌ی طنزآمیز بازی این است که تمام نتایج ناخوشایند و خراب، در این سیستم، تقدیر نام می‌گیرند: "من مسئول نیستم، تقدیر این بود!" [انگار آنجا که دردسر گریبان خودش را نگرفته، رندانه می‌گوید اگر می‌توانید، بروید یقه‌ی آن "او" را بگیرید!])

در همین مسیر است که احتمالا می‌توانیم ریشه‌هائی از پیدایش اخلاق (اخلاق، در معنای آن قانون اخلاقی که قرار بوده در دل ما باشد [اما گشتیم نبود!]) را هم کشف کنیم: اخلاقی (پیش‌فرض‌ها و قوانین رفتاری‌) که اگر در مرزهایش حرکت کنیم، ما را از زحمت تصمیم‌گیری خلاص کرده و اضطراب را کم‌رنگ می‌کند (فقط کم‌رنگ می‌کند، به این خاطر که اضطراب خاص خودش را همراه دارد)؛ چون: "من کاری را که اخلاق حکم می‌کرد، انجام دادم!".

قانون اخلاقی کهن و خلل‌ناپذیر، جانوری شبیه تقدیر.

﷼

تازه‌ترین مسئله‌ای که وسوسه‌ام می‌کند از تعریف سارتر از اضطراب در برابرش استفاده کنم، مربوط به مقاله‌ی خواندنی و بسیار خوب امیرپویان شیوا در مجله‌ی هزارتو است، با نام "هرجا تصویری هست، اخلاق نیست".**

آقای شیوا در پایان مقاله‌ی خود می‌گوید:

"وقتی به تصویر سرنگونی مردِ چینی دوچرخه سوار در چاله‌ی آب در خیابانی در چین نگاه می‌کنم ـ که برای هوشیار کردن مسؤولانِ شهرداری گرفته شده بود که ببینید چه شهر پرچاله‌چوله‌ای دارند ـ به خودم می‌گویم، اگر عکّاس اخلاق را رعایت می‌کرد و تا وقتی خطر مرتفع می‌شد، کنار چاله می‌ایستاد و دیگران را بر حذر می‌داشت تا کسی در چاله نیفتد، آن‌وقت دیگر سوژه‌ای برای تصویربرداری وجود نداشت. این‌طور، بدبینانه با خودم تکرار می‌کنم: هرجا تصویری هست، اخلاق نیست... هرجا تصویری هست، اخلاق نیست."

"هر جا تصویری هست، اخلاق نیست"؛ و می‌خواهم بگویم: آنجا که چنین تصویری هست، اخلاق فردی و اجتماعی (امروزین) موج می‌زند؛ چرا که مسئولیت هست.

دلیل ادعایم در همان پاراگراف نقل شده هم آمده: عکسی "که برای هوشیار کردن [...] گرفته شده بود".

﷼

عکاس چشم‌هایش را نمی‌بندد

عکاس چنین صحنه‌هائی می‌تواند در محل خطر بایستد و قربانیان را نجات بدهد. می‌تواند ساعت‌ها بایستد، و برای خلاصی از عذاب وجدان، به هر کسی که از آن سو عبور می‌کند، راجع به خطر آگاهی بدهد. می‌تواند بایستد و منتظر بماند، شاید کسی بالاخره بیاید و آن چاله را پر کند... و بعد، با قلبی آرام و مطمئن به خانه برگردد و بخوابد، چون موفق شده آدم‌هائی را از خطری نجات دهد: البته تعداد مشخصی آدم از خطری مشخص و در دید.

در این صورت، احتمالا عکاس به این فکر نخواهد کرد که: آیا چاله‌های دیگری هم در شهر وجود دارند؟ آیا پر شدن امروز این چاله، کمکی به حل مشکلات مشابهی که ممکن است روزهای دیگر هم پدید بیایند می‌کند؟ (و اصلا بیائید فکر نکنیم به اینکه، آیا آن روز، آن چاله پر خواهد شد یا نه.)

حالا برگردیم به پاسخی که در خود متن هست: عکسی که برای آگاه کردن (مسئولین شهری) گرفته شده و عکاسی که با این کار دست به انتخاب زده: رعایت اخلاق خلل‌ناپذیر و اطمینان‌بخش سنتی (که حکم مستقیم دارد و تفسیرپذیر نیست) یا پایبندی به اخلاق نسبی مدرن (که در لحظه باید توسط خودش رقم زده شود).

عکاس می‌توانسته با تلاش برای حل یک مشکل، وجدان خودش را آرام کند، یا اینکه تلاشی کند برای حل ریشه‌ای مشکل، با به جان خریدن خطر در برابر این سوال قرار گرفتن: "چرا به جای عکس گرفتن، به قربانی خبر ندادی؟"

به زعم من، آنجا که چنین تصویری هست، عکاس خطر اضطراب را به جان خریده؛ خطر مسئولیت (خطر اینکه حتی خودش این سوال را از خویش بپرسد!). عکاس حتی نمی‌تواند مطمئن باشد که با گرفتن عکسی آگاهی‌دهنده مشکلی حل خواهد شد (سوالات تکنیکی مربوط به عکاسی هم در نظر داشته باشید: "نکند زیاد نور داده باشم!") و اتفاقا، حتی نمی‌تواند مطمئن باشد که حداقل کار خوب و درست را انجام داده (تا دست‌کم آرامش و آمرزش سارتری شامل حالش بشود!). اینجا، باید انتخاب کند و مسئولیت انتخابش را به عنوان انسانی آزاد بپذیرد: اضطرابِ انتخاب و انتظار ِ نتیجه و عذاب وجدانی که در هرحال دنبالش می‌کند.

می‌خواهم بگویم، عکاس با این کار، حتی ایثار کرده: به هر‌حال از عذاب وجدان رها نخواهد شد، چون حتی اگر مشکل چاله‌ها حل بشود، عکاس، نمی‌تواند ناراحتی قربانی کردن یک نفر (تماشاگر قربانی شدن او) را فراموش کند.

به زعم من، آنجا که چنین تصویری هست، اخلاقی پویا، نسبی و در عین‌حال مسئولانه، و انسانیتی نو، موج می‌زند.

(به تصویر معروف آن ویت‌کنگ هم دقت کنیم. می‌توانیم تصور کنیم، جایزه‌ی پولیتزر هیچ‌وقت موفق نشده کابوس‌های عکاس عکسی که در پس‌اش انسانی می‌میرد را از بین ببرد. چون فقط شاتر است که بلافاصله بسته می‌شود... جایزه، شاید حداکثر توانسته قرص آرام‌بخش‌اش را جور کند.)

* تا جائی که می‌دانم، دکتر مصطفی رحیمی، در این مورد از واژه‌ی "دلهره" استفاده کرده‌اند.

** البته اینکه وسوسه شده‌ام در رد قضیه‌ی مطرح شده در پايان این مقاله چیزی بگویم، به زعم خودم در تناقض با خواندنی و بسیار خوب بودنش در نظرم نیست، و مانع اینکه همزمان قبولش داشته باشم هم نمی‌شود (و بالعکس). گمان می‌کنم، خیلی‌مان معتقد باشیم که لذت این خواندن‌ها در همین بازی‌هاست.

پ.ن.: تاکید می‌کنم بر اینکه، ایده‌ی "هرجا تصویری هست، اخلاق نیست" برای من هم بسیار جذاب بود (و از مقاله‌ی آقای شیوای گرامی بسیار هم آموختم) و باید بگویم (باز هم مؤکد که) آن را پذیرفتم و من هم بدبینانه با آقای شیوا هم‌صدا می‌شوم که: "هرجا تصویری هست، اخلاق نیست"... چون اصلا نمی‌توانم مطمئن باشم که عکاس موردنظر در لحظه‌ی شکار وقت داشته به تمام این مسائل، فکر کند (و شاید حتی پیش از آن)... می‌توانم عکاسی را هم تصور کنم که آرام و خونسرد، به انتظار قربانیان‌اش بوده تا تصویر آن‌روزش را جور کند! (و البته به این عکاس هم باید دست‌مریزاد بگویم، به خاطر اخلاق کاری‌اش و اینکه وقتِ خلق اثر، فقط به اثر فکر کرده ؛)

حتی بعد، آرام‌آرام زمزمه‌ سر می‌‌دهم که: "احتمالا اخلاق نیست!"

به‌هرحال، اصلا نمی‌توانم مطمئن باشم که اخلاقی هست؛ چون برای فکر کردن به اخلاق، اول باید به چیزی مطمئن باشم.

پ.پ.ن: پاسخ خواندنی امیرپویان شیوای گرامی به این مطلب را می‌توانید اینجا بخوانید:

راز:

اخلاق عکس

باز هم ممنونم پویان عزیز :)

﷼

پیشنهاد می‌کنم نوشته و نقد بسیار خوب نقطه الف درباره‌ و در ادامه‌ی این بحث را بخوانید:

نویسش نقطه الف در نقطه الف:

انهدام تصویر بی انسان / انهدام انسان بی تصویر

خیلی ممنونم :)

﷼

ادامه‌ی این بحث را می‌توانید دنبال کنید در:

دالان دل:

کل به جزء

و پاسخ تازه‌ی امیرپویان شیوا:

راز:

تصاویر پارادوکسیکال

برچسب‌ها: ,

Comments


۱۳۸۵ آبان ۴, پنجشنبه

نگاهی از یک پنجره، به دنیای زیبای سباستین نایت

"پرسیدم: «کدام احمق؟»

«خب، همسرش دیگر! اغلب شوهرها احمقند، اما این یکی اصلا تو باغ نبود. خوشبختانه زیاد طول نکشید. از مال من بردارید.» فندکش را هم به من داد..." (صفحه‌ی 155)

«زندگی واقعی سباستین نایت»

نوشته‌ی ولادیمیر ناباکوف

ترجمه‌ی امید نیک‌فرجام *

روی صندلی پشت میز غذاخوری نشسته بودم که این سطور را خواندم. بهتر است بگویم روی صندلی معلق بودم؛ چون صندلی روی دو پایه‌ی عقبش در هوا تاب می‌خورد، و من بلافاصله بعد از خواندن این سطور "آه"ی از سر تحسین گفتم و چنان از جا جستم که دو پایه‌ی جلوی صندلی با صدای بلندی روی زمین فرود آمدند (مثل اسبی که از هیجانِ ‌سوارش به هیجان آمده باشد. اسب‌سوار، به تماشای صحنه‌ی حیرت‌انگیزی چنان دهنه‌ی اسب را کشیده که اسب روی دو پای عقب بلند شده و درست در لحظه‌ای که آن اتفاق هیجان‌انگیز به اوج رسیده، سوار تکانی خورده و اسب پاهای جلویش را روی زمین گذاشته و همراه صوتِ حیرت سوار، اسب هم شیهه‌ای بلند کشیده). لبخند گوش‌تاگوشی زدم و اطرافم را نگاه کردم شاید بتوانم کسی را پیدا کنم تا این صحنه‌ی زیبا را با او شریک شوم. اما متاسفانه کسی نبود. با عجله بلند شدم تا در لحظه چیزی در این‌باره بنویسم، و با آن کار، صندلی کوبیده شد به دیوار نزدیک میز و گمان می‌کنم این صدا بیشتر از حیرت من جلب توجه کرد.

* * *

از آثار ولادیمیر ناباکوف چیز زیادی نخوانده‌ام و با این‌حال، مدت‌ها پیش از آنکه کتابی از او بخوانم، تحسینش می‌کردم (مشابه این حس را نسبت به آلن و برگمان داشتم. انگار که در وجودِ کسی، در نام او، طنینی احترام‌برانگیز باشد و این پژواک عظیم، آدم را وادار به تعظیم کند).

ناباکوف برایم نامی بود که باید سر فرصت سراغش می‌رفتم و به تعویق انداختن این ملاقات، برایم حسی خوشایند داشت. حس اینکه آدم بداند قرار است با کسی/چیزی ملاقات کند که بی‌شک دوستش خواهد داشت، لذت‌بخش است: لذتی از نبود تردید و هراس پیش از ملاقات با یک ناشناس. ملاقات با آشنائی که تا به حال دیده نشده.

و ناباکوف‌خوانی (آن ملاقات) واقعا همان‌طور پیش رفت که انتظارش را داشتم: لذت‌بخش و سرشار از حیرت و هیجان... زندگی واقعی شوالیه‌ی سیاه.

* * *

پیش از فصل شانزدهم هم بارها روایت حیرت‌انگیز ناباکوف و تسلطش بر کلمات، بر تصاویر و بر روایت، به وجدم آورده بود. اما آن چند سطر (که در آغاز یادداشت آوردم) برایم جلوه‌ی خاصی داشتند؛ شاید مثل یک تیر خلاص بودند (تیر خلاصی که کار را تمام نمی‌کند! چون تازه جزو دو سوم اول کتاب‌اند). به هرحال، گرچه «زندگی واقعی سباستین نایت» واقعا ارزش آن را دارد که سطر به سطرش با دقت خوانده شود، مزمزه شود، و می‌شود درباره‌ی هر تکه‌اش سطور فراوان نوشت، اما می‌خواهم در این یادداشت، بیشتر درباره‌ی همین چند سطر درخشان بنویسم.

دوباره این سطور را دقیق‌تر بخوانیم (تماشا کنیم):

"پرسیدم: «کدام احمق؟»

«خب، همسرش دیگر! اغلب شوهرها احمقند، اما این یکی اصلا تو باغ نبود. خوشبختانه زیاد طول نکشید. از مال من بردارید.» فندکش را هم به من داد..." (صفحه‌ی 155)

یک دیالوگ ساده: نفر اول، راوی است، مردی به نام V.، و کسی که پاسخ می‌دهد، مادام لوسرف، زنی فرانسوی که به تازگی با راوی آشنا شده [اجازه بدهید حداقل در اینجا، داستان را زیاد لو ندهم؛ نمی‌خواهم لذت خواندن داستان را برای کسانی که نخوانده‌اندش از بین ببرم]).

و یک جمله‌ی ساده بعد از پایان دیالوگ.

گرچه نظر شیطنت‌آمیز این شخصیت درباره‌ی "شوهرها" به اندازه‌ی کافی جذاب بود، اما این چیزی نبود که به وجدم آورد. یک ایجاز بی‌نظیر، تصویری سینمائی و درخشان، و یک حرکت استادانه و اشاره‌ی ظریف، این‌قدر هیجان‌زده‌ام کرده:

«... از مال من بردارید.» فندکش را هم به من داد...»

V. در حال قدم زدن ("فکر می‌کنم از جایم برخاستم و شروع کردم به قدم زدن در اتاق.") از زن سوالی می‌پرسد و ما همراه پاسخ، تصاویری هم از کارهای V. (هنگام شنیدن پاسخ) دریافت می‌کنیم (بدون آنکه وقتی برای خواندن مشروح وقایع گذاشته باشیم. فقط با تماشای تصاویر پنهان در سطور).

چنین تصاویری:

V. همان‌طور که پاسخ مادام لوسرف را می‌شنود، کاری می‌کند که او بفهمد سیگار می‌خواهد: (احتمالا) در جیب‌هایش دنبال چیزی می‌گردد. پاکت یا قوطی سیگارش را نگاه می‌کند و با حرکت آرامی در چهره یا حرکتی با انگشتانش، به مادام لوسرف می‌فهماند که سیگار ندارد (مثلا ابروهایش را بالا می‌دهد، چشمانش را در طاق چشم‌خانه می‌گرداند و لب‌هایش را با تاسف به هم می‌فشارد. یا، بی‌تفاوت پاکت یا قوطی خالی را به جیبش برمی‌گرداند و به مادام لوسرف نگاهی خواهشمند (در تقاضای سیگار) می‌اندازد، بدون آنکه حرفش را قطع کند یا متوجه نشود. یا انگشت اشاره و انگشت میانی‌اش را، کشیده، به طرف لب‌هایش می‌آورد تا تقاضای سیگار کرده باشد. یا...). مادام لوسرف هم به او می‌گوید «...از مال من بردارید» و پاکت یا قوطی سیگارش را به طرف او می‌گیرد (می‌توانیم حدس بزنیم که قوطی سیگار دارد. چون در چند صفحه قبل (149) خوانده‌ایم که زن «چوب سیگار سیاه و بلندی در دست داشت» و می‌شود بر همین اساس، حدس زد زنی که (از گذر دیگر توصیفاتِ آمده در کتاب فهمیده‌ایم) مَنِشی اشرافی دارد، سیگارهایش را در قوطی نقره‌ای کنده‌کاری شده‌ای که احتمالا رویش با نگین تصویر یک قلعه کار شده، نگه می‌دارد)؛ بعد از آن، فندکش را هم به V. می‌دهد.

کاملا می‌توانیم مطمئن باشیم که مرد، خودش سیگار مادام لوسرف را بر نمی‌دارد، چون نویسنده گفته «فندکش را "هم"...» به او داده، یعنی قبل از آن هم چیزی بین‌ آنها رد و بدل شده.

و تمام این اتفاقات تنها در چند لحظه، با خواندن 10 کلمه، در ذهن‌مان به تصویر درمی‌آیند (حداقل در فارسی. احتمالا در انگلیسی یا فرانسوی هم این جملات خیلی بیشتر کلمه نمی‌برند).

ناباکوف یک نمای سینمائی زیبا را به تصویر می‌کشد: نمای تقریبا نزدیک از دست ظریف زنی با پوستی سفید و شفاف، که قوطی سیگار و فندکی را به مردی می‌دهد. کمی پیش‌ خوانده‌ایم زن انگشتر یاقوتی** به دست دارد («حلقه‌ی یاقوتم را فراموشم نکنید» (152)) و می‌توانیم تصور کنیم این انگشتر در همان دستی‌ست که سیگار و فندک را به مرد می‌دهد:

دست‌ها در پس زمینه‌ای شفاف و محو در ذهن‌مان نقش می‌بندند و بدون اینکه بفهمیم، اسیر ایجاز این جمله می‌شویم؛ حتی یک لحظه هم نگران آن جمله‌ی ظاهرا بی‌ربط پایان پاسخ زن نمی‌شویم و اصلا تعجب نمی‌کنیم از اینکه «فندکش را هم» به او می‌دهد. ***

﷼

ناباکوف / V.، برای اتفاقی به این سادگی، چنین ایجاز درخشانی را انتخاب می‌کند و کافی‌ست در کتاب کمی به عقب برگردیم تا ببینیم او در شرح مبسوط جزئیات یک تصویر هم، کمال دقت و دست‌و‌دل‌بازی را به خرج می‌دهد و استادانه می‌نویسد:

«با خود فکر کردم که انحنای ظریفِ گونه و کشیدگی آن ابروان شبح‌وار به سمت بالا بسیار روسی‌ست. پرتوی ملایم بر پلک پائین، و پرتوی ملایم بر لب‌های پُر و تیره‌اش بود. حالت چهره‌اش به نظرم آمیزه‌ای غریب از رویا و زیرکی آمد.» (151)

یا در جائی دیگر، که تقریبا یک صفحه‌ی کامل به توصیف پرتره‌ای از سباستین نایت اختصاص می‌دهد:

«پلک‌ها سنگین و قدری ملتهب‌اند، و یکی دو مویرگ بر سطح براق تخم چشم‌ها به چشم می‌خورد.»

و از استعاره‌ها و تلمیحات بی‌نظیر و زیبائی استفاده می‌کند:

«چشم‌ها و صورت طوری نقاشی شده که گوئی چهره‌ی نارسیسوس بر آب آرام و زلال منعکس شده است ـ با چین و شکنی بسیار کوچک بر گونه‌های فرو رفته که آن هم از حضور عنکبوتی آبی‌ست که تازه متوقف شده و به سمت عقب شناور است. برگی پژمرده بر پیشانی ِ چهره‌ی در آب آفتاده، پیشانی‌ای که از دقیق شدن مرد در چیزی چین خورده است...» (119)

ناباکوف، استادانه تسلطش را بر دنیائی که ساخته به رخ می‌کشد؛ و می‌شود گفت این جمله که از زبان سباستین نایت، بعد از اتمام یکی از آثارش، جاری شده، در وصف خود ناباکوف است: «...ساختن دنیائی را تمام کرده‌ام...» (93)

مثل هر استاد دیگری، ناباکوف به خوبی ابزار و مصالح کارش را می‌شناسد و هر چیز را سروقت به کار می‌برد. سر ِوقتی، برای غافل‌گیری...

می‌داند ایجاز کجا به کارش می‌آید و کجا اگر بنشیند مثل خورشیدی می‌درخشد و در کجا پرداختن به جزئیات، خواننده را سِحر می‌کند.

از آنهائی نیست که به خودشان می‌گویند «خب دیگر! بس است! فکر کنم خواننده حوصله‌اش سر برود. بهتر است همین‌جا تمامش کنم و کوتاه‌تر بگویم»، یا «نه... این‌طوری اصلا کسی نمی‌فهمد من چقدر خوب این صحنه را می‌شناسم؛ باید بیشتر توصیفش کنم!»

ناباکوف از خسته شدن یا نفهمیدن خواننده‌اش نمی‌ترسد. به خوبی می‌داند چطور باید خواننده را دنبال خودش بکشد. به موقع سر می‌رسد و هر جائی که انتظارش را داشته یا نداشته باشیم، اتفاق تازه‌ای برایمان رو می‌کند، آن هم نه فقط در ماجراهای داستان... ناباکوف دنیایش را می‌شناسد و می‌داند در چه چیزی باید غور کند و چه چیزی را باید ناگفته بگذارد و این، یکی از دلایلی‌ است که ما را وامی‌دارد تحسینش کنیم و نامش را به بزرگی بر زبان بیاوریم. ناباکوف یک خالق است.

پ.ن.: بی‌شک خیلی بیشتر از اینها می‌شود درباره‌ی این کتاب نوشت. مثلا (نکته‌ای که بیش از هر چیز برای من جذاب بود): شباهت حوادثی که در نیمه‌ی دوم داستان برای V. پیش می‌آیند با داستان‌های خود سباستین نایت؛ البته در نقد چاپ شده در پایان کتاب، به این قضیه پرداخته شده با این‌حال، در آن نقد، جای خالی اشاره به یک شباهت (و به زعم من از جذاب‌ترین شباهت‌ها) خیلی به چشمم آمد، چون می‌توانم بگویم درست همین شباهت است که پایان اصلی ماجرا را رقم می‌زند:

V. هم مثل کارآگاه خصوصی داستان «نگین‌دان درخشان» (95) به خاطر مشکلات مسخره‌ای، خیلی دیر به مقصد می‌رسد (نیمه‌ی اول فصل بیستم)، یعنی درست وقتی که ماجرا تمام شده؛ و همین انگار، به ما می‌گوید پایان ماجرا مرگ سباستین نبوده: درست مانند داستان «نگین‌دان درخشان»، که در آن کارآگاه وقتی می‌رسد که مشخص می‌شود نوزبَگ همان ج. ایبسون است (نوزبگ به دیگریِ واقعی خودش تبدیل شده)، V. هم وقتی، پس از آن همه تاخیر، به مقصد می‌رسد (راوی/خودش) تبدیل به سباستین نایت می‌شود.

و خیلی جادوگری‌های نایتی / ناباکوفی دیگر.

واقعا همان‌طور که خود V. / ناباکوف گفته، «قهرمانان این کتاب، همان «شیوه‌های نگارش»اند» (97).

* انتشارات نیلا، چاپ نخست 1380

** با همین انگشتر، در چند پاراگراف قبل، ناباکوف بازی زیبای دیگری می‌کند و استادانه تصویر زن را کامل‌تر و شخصیت او را در ذهن‌مان جذاب‌تر می‌کند. و تمام اینها، پیش‌زمینه‌ای زیباست، برای یک "چرخش نایتی"؛ یک غافلگیری برای به هم ریختن هر ستایشی که از این نکته شده؛ تا جائی که بگوئیم: "کدام شخصیت‌پردازی؟ کدام زن؟".

در واقع در تمام این لحظات، ناباکوف دامی برای ما پهن می‌کند، مادام لوسرف دامی برای V. و V. دامی برای خوانندگان کتابش!

*** در دیالوگ‌های مربوط به مادام لوسرف، بارها با چنین بازی‌هائی مواجه می‌شویم که جدای از درخشش و قدرت محرک تصویری که دارند، به ما برای رسیدن به نکته‌ی دیگری هم کمک می‌کند: هر چند ما کاملا از V. و مادام لوسرف فریب می‌خوریم، با این‌حال، انگار مادام لوسرف در حرف زدنش دارد آن خودِ واقعی پشت نقابش را رو می‌کند: مادام لوسرف، حتی به جملاتش هم زیاد وفادار نمی‌ماند و بازیگوشانه، از موضوعی به موضوع دیگر می‌پرد. با کمی زیرکی، ما حتی پیش از V. می‌توانیم نقاب را از صورت مادام لوسرف برداریم و به قول "مایکل ه. بگنل" (نویسنده‌ی نقدی که در پایان این نسخه از کتاب چاپ شده)، انگار ناباکوف اینجا هم از ما انتظار دارد این قضیه را دریابیم (208).

6/7/1385

برچسب‌ها: , ,

Comments

[ خانه| پست الكترونيك ]

انتشار الکترونیکی نوشته‌های این وبلاگ همراه لینک، و چاپ آنها تنها با اجازه‌ی نویسنده (ساسان م. ک. عاصی) مجاز است

Home
E-mail
Feed

دیوارپَرده

راهــــــــــرو

گوگل ریـــدر

پیوندها

جستار
فرزان سجودی
حضور خلوت انس
نویسش نقطه الف در نقطه الف
N.EHT.1927. ART
یادداشت‌های شیوا مقانلو در کازابلانکا
نقره‌ی اثیر
...آمدم، نبودید
یادداشت‌ها و چیزهای دیگر
تنهایی پر هياهو
Sir Hermes Marana the Great
A Man Called Old Fashion
شوخی روزگار
آفتاب پرست
لولیتا
سرزمین رویاها
وضعیت بینابینیت
راز
زن‌نوشت
سپینود
موسیقی آب گرم
میرزا پیکوفسکی
امشاسپندان
قصه‌های عامه پسند
Osmosis
کتاب‌های عامه‌پسند
کتاب‌خونه
اگنس
ماهی_سیاه_کوچولو
دفترهای سپید بی‌گناهی
درباره نشانه
LIthium
لحظه
رگبار
گل‌تن
حقایق درباره‌ی نازلی دختر آیدین
خرمگس خاتون
آدمهای خوب شهر
روز برمی‌آید
U2
لولیان
نوشته‌های اتوبوسی
Agrandissement
پیاده رو
Déjà Vu
فلسفه در اتاق خواب
ذهن سیال
دختر بودن
خودخویش‌نامه
زن نارنجی
1807
همشهری کاوه
غربتستان
دالان دل
برج شادی
لحظه‌هایی از بودن
آنکس که نداند
خودکار بی‌رنگ
شور
تفتستان
علیرضا معتمدی
ترانه‌ای در تاریکی
!همين كه هست
دنیای هیچ‌آلودِ من
گلاره و نارنج طلا
عاقلانه
داستانک‌های چوبی
مشعشع‌ نامه
مینیمال‌ها و طرح‌های رضآ نآظم
نگین
٤دیواری
صدف فراهانی
Frozen words
گلناز والا
ايزدبانو
الهه مهر
بیلی و من
روزمره
بانوی اردیبهشت
فلُّ‌سَفَه
دید هفتم
پاپریک
از مهتابی به كوچه تاريک
حبسیات
روایتی دیگر
راوی حکایت باقی
سوراخ تو دیوار
دندانهای تيز
نامه های جامانده
یادداشت‌های یک معترض

شعـــــر

نامه‌هایی به خودم
یداله رؤیایی
همین‌طوری نوزدهم
پاگرد
اتاقي از آن خود
...می‌خوام خودم باشم
کوتاه نوشته های من
من واقعی
Photo Haiku
کو
یادم تو را فراموش

ســایت‌ها

تغییر برای برابری
هزارتو
جن و پری
زنستان
آکادمی فانتزی
هنوز
هفتان
رادیو زمانه
بلاگ‌نیوز
بلاگچین
کارگاه
دیباچه
مجله‌ی شعر در هنر نویسش
هستیا
دوات
کتاب قرن

مـوسـیـقی

گفتگوی هارمونیک
BANG Classical
آرشه
هنر و موسیقی
My Reticence
Classic Cat
هرمس
مرکز موسیقی بتهوون
آوای باربد

عکاســــی

Masters of Photography
FanoosPhoto
Nazif Topçuoğlu
کسوف
یکی دیگه
نگین فیروزی

گالـــــری‌ها

Artchive
ژازه طباطبائی
آرون جاسینسکی
نگین احتسابیان
آزاده طاهائی
مکرمه قنبری
Chera na ...?

هنرکـــــــده‌ها

موزه هنرهای معاصر
خانه‌ی هنرمندان ایران
بنیاد آفرینش‌های هنری نیاوران

آرشـــــیو

دسامبر 2004
ژانویهٔ 2005
فوریهٔ 2005
مارس 2005
آوریل 2005
مهٔ 2005
ژوئن 2005
ژوئیهٔ 2005
اوت 2005
سپتامبر 2005
اکتبر 2005
نوامبر 2005
دسامبر 2005
ژانویهٔ 2006
فوریهٔ 2006
مارس 2006
آوریل 2006
مهٔ 2006
ژوئن 2006
ژوئیهٔ 2006
اوت 2006
سپتامبر 2006
اکتبر 2006
نوامبر 2006
دسامبر 2006
ژانویهٔ 2007
فوریهٔ 2007
مارس 2007
آوریل 2007
مهٔ 2007
ژوئن 2007
ژوئیهٔ 2007
اوت 2007
سپتامبر 2007
اکتبر 2007
نوامبر 2007
دسامبر 2007
ژانویهٔ 2008
فوریهٔ 2008
مهٔ 2008
ژوئن 2008
ژوئیهٔ 2008
اوت 2008
سپتامبر 2008
اکتبر 2008
نوامبر 2008
دسامبر 2008
ژانویهٔ 2009
فوریهٔ 2009
مارس 2009
آوریل 2009
مهٔ 2009
ژوئن 2009
ژوئیهٔ 2009
اوت 2009
سپتامبر 2009
نوامبر 2009
ژانویهٔ 2010
مارس 2010
آوریل 2010
مهٔ 2010
ژوئن 2010
ژوئیهٔ 2010
اوت 2010
سپتامبر 2010
اکتبر 2010
دسامبر 2010
فوریهٔ 2011
ژوئن 2011
مهٔ 2012
ژوئن 2012
ژوئیهٔ 2012
اکتبر 2012
نوامبر 2012
آوریل 2013
ژوئن 2013
ژوئیهٔ 2013
سپتامبر 2013
آوریل 2014
مهٔ 2014
ژوئن 2014
اکتبر 2014
دسامبر 2014
ژانویهٔ 2015
فوریهٔ 2015
آوریل 2015
مهٔ 2015
مهٔ 2017
ژوئن 2017
سپتامبر 2017
نوامبر 2018
دسامبر 2018
آوریل 2019
ژانویهٔ 2020
فوریهٔ 2020
مهٔ 2020

Counter